شیوه ی سیاست ورزی آیت ا… هاشمی رفسنجانی، می تواند به عنوان یک الگو، مکتب و شیوه ی چاره ساز و تاثیر گذار در شرایط خطیر و حتی شرایط عادی مورد استفاده تصمیم سازان و تصمیم گیران جامعه قرار گیرد. بازخوانی شیوه های سیاست ورزی آیت ا… باید به یک متد و اسلوب و فرصت تئوریک و پراتیک برای فعال سیاسی و احزاب تبدیل شود.

سیاست ورزی برای موشک های هدایت شونده خطرناک

ایشان (هاشمی) همچون هر  سیاستمدار و سیاست ورز تاثیر گذار دیگری به عدد موافقان و تمجید کنندگان خود دارای منتقدان جدی است که امروز به مخالفت با میراث فکری آیت ا… هاشمی رفسنجانی برخاسته اند. اما نگاهی اجمالی به رویکرد و اقدامات آیت ا… در مقاطع مختلف از تاریخ ۴۰ ساله انقلا حکایت از شجاعت سیاسی، مصلحت گرایی، میانه روی، اصلاح طلبی و عمل گرایی او دارد. او همان کسی است که در نیمه راه جنگ تحمیلی وقتی به دست آوردن تسلیحات برای ایران جنبه حیاتی یافته بود، علاوه بر مذکره با کشورهایی همچون سوریه، لیبی و کره شمالی، رضایت به انجام مذکراتی پنهانی داد که مقصود اصلی آن خرید بیش از دو هزار فروند موشک ضد تانک هدایت شونده  در ازای رایزنی با حزب ا… لبنان برای آزادی گروگان های امریکایی بود. ماجرایی که به واسطه سفر مخفیانه «رابرت مک فارلین» مشاور عالی امنیت ملی در دولت رونالد ریگان و هیات همراهش به تهران به همین نام شهره شد. تن دادن به انجام چنان مذاکره و معامله ای در سالهایی که از امریکا جز در همراهی با صفت هایی چون شیطان بزرگ و امپریالیسم جهانخوار یاد نمی شد، به سیاست ورزی ویژه ای نیاز داشت که می شد آن را از هاشمی رفسنجانی سراغ گرفت. اقدامی که خود در ۱۳ آبان ۱۳۶۵ با عنوان رفتن کلاه گشاد بر سر امریکا از آن یاد کرد.

سیاست ورزی برای پایان دادن به جنگ تحمیلی

پس از آن نقش  هاشمی رفسنجانی در پایان دادن به جنگ تحمیلی از جمله اقدامات بی بدیل او بود. آیت ا… که بعد از فتخ خرمشهر از مدافعان ادامه جنگ برای به دست آوردن پیروزی و تفوق نظامی بر مناطق از خاک عراق بود تا ایران بتواند با اتکاء به آن عراق را به پذیرش خواست های خود از جمله بازگشت به معاهده ی مرزی ۱۹۷۵ و نیز پرداخت غرامت جنگ مجبور کند، حالا با این واقعیت مواجه بود که جنگ فرسایش شده و دست یافتن به تفوق مطلوب ایران غیر ممکن است. علاوه بر ناتوانی خزانه کشور برای پرداخت هزینه های جنگ و وارد شدن ناوهای جنگی امریکا به جنگ با ایران در حمایت از عراق، شکست های پیاپی در جبهه های جنگ و شهادت و اسارت هزاران رزمنده ایرانی، عواملی بودند که پذیرش قطعنامه ۵۹۸ سازمان ملل متحد برای صلح را ضروری می ساخت. آیت ا… یگانه ترغیب کننده ی امام (ره) به پذیرش قطعنامه بود. حتی پیشنهاد داد که خودش مسئوولیت این امر را بپذیرد. در آن شرایط که جنگ از طرف ایرانیان به یک امر مقدس تبدیل شده بود، ایفای نقش به عنوان مهره ی کلیدی پایان جنگ تحمیلی را باید اقدام شجاعانه آیت ا… هاشمی رفسنجانی ارزیابی کرد.

دوره ی سازندگی

از تابستان ۱۳۶۸ تا هشت سال پس از آن در دوره ی متوالی ریاست جمهوری آیت ا… هاشمی رفسنجانی، در راس دولت اش سیاست هایی را پی گرفت که به عنوان سازندگی و تعدیل اقتصادی شهره شده است. آیت ا… در حالی سکان دولت را به دست گرفته بود که جنگ نه فقط ویرانی هایش را به جا گذاشته بود که کشور از تمام پیشرفت های عمرانی که انقلابیون وعده تحقق شان را داده بودند بواسطه جنگ تحمیلی بازمانده بود. در چنان وضعیتی آیت ا… از یک سو بازسازی کشور و از سوی دیگر کاستن از هزینه های دولت را برای تخصیص بودجه بیشتر به هزینه های عمرانی در دستور کار قرار داد. سیاسی مبتنی بر کاهش یارانه ها، کاهش ارزش پول ملی، افزایش مالیات ها، خصوصی سازی و کاهش تعداد کارکنان دولت که مخالفان و منتقدان زیادی داشت و با توجه به فشار اقتصادی که خواه ناخواه بر اقشار فرودست جامعه اعمال می کرد در عمل چنان باید و نباید به ثمر نشست.

با این حال طی سالیان طولانی حتی منتقدان نیز انتقاد خود را متوجه نحوه ی اجرای آن سیاست ها می دانند و در ضروری بودن اجرایشان تردید نمی کنند ولی همان منتقدان معتقدند که باید فرآیند تعدیل و خصوصی سازی به شکل همه جانبه وواقعی آماده می شد که با کمال تاسف تا به امروز نیز بنا به هزاران دلیل، اقتصاد ایران نتوانسته است موفقیت های چشمگیری داشته باشد.

همگرایی اصلاح طلبان و میانه روها با آیت ا…

بعد از نطق تاریخی آیت ا… در نماز جمعه تهران در جریان انتخابات سال ۱۳۷۶ که با پشتیبانی مردم منجر به پیروزی نامزد اصلاح طلبان شد و شمشیر از رو بستن برخی اصلاح طلبان علیه آیت ا… و حکایت های انتخابات مجلس ششم و انصراف ایشان از مجلس ششم و همچنین صبوری در برابر منتقدان و ایستادن در میانه نیروهای سیاسی از جمله ویژگی های دیگری بود که بر رابطه آیت ا… با نیروهای سیاسی از جناح های مختلف تاثیر می گذاشت. چنین بود که اصلاح طلبانی که روزگاری در زمره ی تندروترین منتقدان هاشمی بودند و علیه او قلم فرسایی می کردند، خواهان بازگشت ایشان به عرصه مدیریت اجرایی کشور و جایگاه ریاست جمهوری شدند. امری که در سال ۱۳۸۴ با وجود اتهام زنی های رقیب ناشناخته ای به نام محمود احمدی نژاد علیه آیت ا… محقق نشده و ماجرای انتخابات سال ۸۸ باعث ترک آیت ا… از نماز جمعه شد و در سال ۱۳۹۲ با ناباوری حامیان از رد صلاحیت او به پیروزی نامزدی منتهی شد که از حمایت هاشمی برخوردار بود و شعارش بر پایه میانه روی قرار داشت.

آیت ا… در اواخر دهه هشتاد و دهه نود  نقطه کانونی اتحاد اصلاح طلبان، اعتدال گرایان و اصولگرایان میانه رو قرار گرفت.

انتخاب مردم، زیباترین سیاست ورزی آیت ا…

آیت ا… هاشمی رفسنجانی در آخرین صحنه های زندگی سیاسی خود که  به جریان انتخابات ۱۳۹۲ و پس از آن بر می گردد، باز هم نقش آفرینی ماندگار و جاودانه ای داشت. ایشان با توجه به دلسوزی ویژه و فراوانی که برای انقلاب و نظام و مردم داشت، بسیاری مورد آماج توهین و تهمت های تندروهای سیاسی قرارگرفت ولی هیچگاه با مردم و نظام کوچکترین زاویه ای پیدا نکرد بلکه با انتخاب مردم بیش از پیش در قلوب ایرانیان ماندگار و جاودانه شد.

آیت ا… همان قدر که مصلحت سنج بود، عافیت طلب نبود و با وجود همه تهمت ها تا آخرین روزهای زندگی از نقد حاکمیت در دفاع از حقوق مردم باز نایستاد و حتی در گفت و گو با اصحاب رسانه و در حضور فعالان سیاسی و مدنی، بارها پای شنیدن تندترین انتقادات و اعتراضات علیه عملکرد تاریخی خود نشست و با آغوشی باز و صبوری همه را به خوبی شنید و به خوبی عمل کرد.

یادش جاودانه باد.