امام خمینی (ره) در تاریخ معاصر ایران و جهان بیشتر به عنوان بنیانگذار نظام جمهوری اسلامی شناخته می شوند در حالی که چنین جایگاهی تنها در بردارنده یکی از ابعاد شخصیتی ایشان است. حضرت امام (ره) بیش از آنکه یک رهبر سیاسی و مذهبی همانند سایر رهبران جهان باشد، الگویی از یک انسان کامل و مسلمان واقعی بودند. در واقع آنچه مقوم شخصیت رهبری ایشان بود و ایشان را به با نفوذترین و موثرترین رهبر مسلمان در جهان معاصر بدل کرد وجود همین وجوه شخصیتی برجسته و ممتاز بوده است. تاکنون از ابعاد گوناگون شخصیت ایشان مورد بررسی قرار گرفته، اما بی تردید یکی از مهمترین وجوه قابلیت الگو شدن در عرصه اجتماعی و سیاسی را داراست ، وجهه مدیریتی ایشان یا به عبارت بهتر اخلاق و سیره مدیریتی ایشان است. در این بحث برآنیم تا با رجوع به برخی بیانات و آراء ایشان، جلوه های بارزی از تدبیر، عقلانیت و اعتدال را نظاره بنشینیم.

اعتدال گرایی به معنای نفی افراط و تفریط

یکی از مهمترین دغدغه ها و توصیه های موکد رهبر کبیر انقلاب اسلامی نفی دو قطبی افراط و تفریط و نشان دادن راه میانه به عنوان راه اصلاح است. یکی از مهمترین نشانه های این دیدگاه را می توان در نفی دو قطبی غربزدگی و تحجر در نزد ایشان رد یابی کرد. در رد غرب زدگی و غرب زدگان شاهد بوده ایم که ایشان بارها عباراتی نظیر این را بر زبان آورده اند» غرب در نظر یک قشر از این ملت چنان جلوه کرده است که گمان می کنند غیر از غرب هیچ چیزی نیست و این وابستگی فکر و وابستگی مغزی به غرب منشاء اکثر بدبختی های ملت هاست. در هر امری که پیش می آید… چون قبله شان غرب شده بود یکی از روشنفکرهایشان به اصطلاح گفته بود که ما تا همه چیزمان را انگلیسی نکنیم، نمی توانیم رشد بکنیم. یک همچو مغزهایی در راس کارها واقع شدند و تا بیایید این غربزدگی را از این قلب ها و مغز ها بزدایید وقت طولانی لازم است.»(صحیفه نور، جلد ۱۱، بیانات حضرت امام (ره) در مورخه ۱۲/۱۰/۵۸ صفحع ۱۸۳ تا ۱۸۴ ) از سوی دیگر همین رویکرد سلبی را از جانب ایشان در خصوص متحجرین و جمود گرایان نیز شاهد هستیم. یکی از مهم ترین جلوه های این تحجر گرایی در نفی خصلت های سیاسی و اجتماعی دین بروز می کند که حضرت امام (ره) نیز بارها نسبت به خطر شیوع این تفکرات هشدار می دهند. ایشان در این زمینه می فرمایند:«در شروع مبارزه اسلامی اگر می خواستی بگویی شاه خائن است، بلافاصله می گفتند شاه شیعه است. عده ای مقدس نمای متحجر همه چیز را حرام می دانستند و هیچکس قدرت این را نداشت که در مقابل آنها قد علم کند. خون دلی که پدر پیرتان از این دسته متحجر خورده است هرگز ار فشارها و سختی های دیگران نخورده است … یاد گرفتن زبان خارجی کفر وفلسفه و عرفان گناه و شرک به شمار می رفت. در مدرسه فیضیه فرزند خرد سال مرحوم مصطفی از کوزه ای آب نوشید، کوزه را آب کشیدند چرا که من فلسفه می گفتم.» (صحیفه نور جلد ۲۱، صفحه ۹۱، پیام به مراجع، ائمه جمعه و روحانیون سراسر کشور ۳/۱۲/۶۷)و در جایی دیگر درباره خطر آنها برای دین اینگونه هشدار می دهند:«در حوزه های علمیه هستند افرادی که علیه انقلاب و اسلام ناب محمدی(ص) فعالیت دارند. امروزه عده ای با ژست تقدس مآبی چنان تیشه به ریشه دین و انقلاب و نظام می زنند که گویی وظیفه ای غیر از این ندارند. خطر تحجر گرایان و مقدس مآبان احمق در حوزه های علمیه کم نیست. طلاب عزیز لحظه ای از فکر این مارهای خوش خط و خال کوتاهی نکنند. اینها مروج اسلام آمریکایی اند و دشمن رسول ا…» (صحیفه نور، جلد ۲۱ـ صفحه ۲۷۸). ایشان مبارزه با این متحجرین را از مبارزه با رژیم شاه سخت تر می دانستند:« گلوله زخم زبان و نفاق و دورویی بود که هزار بار بیشتر از باروت و سرب، جگر و جان را می سوخت و می درید.» ( صحیفه نورـ جلد ۲۱ ـ صفحه های ۲۷۹ ـ ۲۸۰).

در جهان امروز نمونه بارز این طرز تفکر را می توان در وهابیت و جانشینان امروزی تر آن یعنی سلفی گرایان و تکفیری ها مشاهده کرد. حضرت امام (ره) سالها پیش خطر حضور و نفوذ این تفکرات در عالم اسلامی را گوشزد کرده و وابستگی آنها به قدرت های استکباری را آشکار کرده بودند.

 

درایت خاص در هماهنگی گفتار و کرداراز مهمترین نشانه های فکری و اصول رفتاری حضرت امام (ره) که ایشان را به الگویی بی بدیل مدیریت اسلامی تبدیل می کند، تاکید ایشان بر ضرورت کارآمدی نظام اسلامی است که بیش از هر چیز نیازمند اتخاذ آن نوع عملکرد مدبرانه ای از سوی مسئوولان امر است که مبتنی بر شرایط روز جامعه و جهان و در چارچوب عقلانیت و خرد جمعی باشد. یکی از مهمترین نشانه های تدبیر در الگوی فقهی و مدیریتی امام راحل تاکید بر درنظر گرفتن زمان و مکان در امر اجتهاد است که باید آن را از جمله درخشان ترین فرازهای اندیشه فقهی امام (ره) و فقه معاصر شیعه دانست. تاکید بر دو عنصر «زمان و مکان» در فرآیند اجتهاد، ظرفیت بالایی برای مدیریت عقلانی و منطقی جامعه ذیل مفاهیم کلی اسلامی فراهم خواهد ساخت. حضرت امام (ره) به این ترتیب می کوشید تا راهی را نشان دهد که به جای درگیر کردن جامعه با بن بست های فقهی، از دست مایه فقهی مبنایی فراهم آورد که به تحولات درست و صحیح در جامعه بینجامد.

امام خمینی (ره) بهتر از هر فرد دیگری، کارکرد عناصر زمان و مکان را در فرآیند های فقهی توضیح می دهد. ایشان به درستی کارکرد عناصر«زمان و مکان» را در فرآیند استنباط به شرایط تحول یابنده اجتماع نسبت می دهند و می فرمایند:« زمان و مکان دو عنصر تعیین کننده در اجتهادند. مساله ای که در قدیم دارای حکمی بوده است، به ظاهر همان ساله در روابط حاکم بر سیاست و اجتماع و اقتصاد یک نظام، ممکن است حکمی جدیدی پیدا کند.»(امام خمینی (ره) صحیفه نور ـ جلد ۲۱ ـ صفحه ۹۸)

از دیگر اصول و قواعدی که در اندیشه و سیره عملی حضرت امام (ره)، به وضوح قابل درک و فهم می باشد، مساله خرد جمعی و مشورت است. از مجموع قول و فعل امام خمینی (ره) می توان نتیجه گرفت که مساله خرد جمعی و مشورت در نظام سیاسی اسلام اصالت دارد و کارهای حکومت اسلامی باید بر این اساس انجام گیرد. در مکتب سیاسی امام (ره)،مساله شورا و خرد جمعی از صرف اندیشه خارج شده ومصادیق نهادی نیز، یافته است. از جمله این نهادها، مجلس شورای اسلامی شورای نگهبان، مجمع تشخیص مصلحت نظام، شورای عالی امنیت ملی، شورای شهر وروستا و … را می توان نام برد.

علی ایحال، با نگاهی به سیره مدیریتی نظری و عملی حضرت امام خمینی (ره) مشاهده می شود که ایشان همواره راه تحقق اهداف و آرمانهای انقلاب را تبعیت از رویکرد اعتدال گرایی و اهتمام به خرد جمعی می دانند. رویکردی که نه تنها ساخت نظام و جامعه اسلامی را از برخی شائبه ها برحذر خواهد داشت، بلکه مسیر ارتقای کارآمدی نظام اسلامی را نیز بیش از گذشته هموار می کند. امروز تاسی به خط و راه امام (ره) در اندیشه ها و آرمانهای رهبری معظم نظام و در گروه اهتمام عملی به الگوهای رفتاری ایشان بویژه در عرصه اداره ی جامعه است.