فرصت ها و پتانسیل های رقابت و رفاقت منطقه ای

علی کریمی پاشاکی ــ روزنامه نگار___قبل از انعقاد کلام لازم میدانم ایده ی‌ برگزاری اجلاس استانداران ساحلی دریای خزر به میزبانی گیلان و استاندار فهیم و اقتصاددان آن را یک خلاقیت منطقی و بهره‌وری از ظرفیت ها ، پتانسیل ها و فرصتی برای نزدیکی بیش از پیش ملتها و اقوام کهن ساکن در کناره های بزرگترین پهنه ی آبی بسته جهان که ریشه در تاریخ دارد ، می دانم و آن را نیز یکی دیگر از فرصت های خوب برای توسعه مندی و همزیستی مسالمت آمیز و در راستای تنش زدایی ارزیابی می نمایم.

توسعه مناسبات مختلف سیاسی ، اقتصادی ، فرهنگی و…بین استان های ساحلی حاشیه دریای خزر به عنوان یک ضرورت اساسی و انکار ناپذیر بر افزایش همگرایی و بهره برداری از فرصت‌های دریای خزر و استان های ساحلی در کشورهای مختلف حاشیه دریای خزر مورد تاکید است که در این مسیر راهبردهای قابل طرح ، بررسی و عملیاتی وجود دارد که می‌تواند در روند همزیستی مسالمت آمیز و توسعه مندی استانهای ساحلی خزر بسیار تأثیرگذار باشد.

دریای خزر به عنوان بزرگترین پهنه‌ای آبی محصور جهان از جنوب به ایران، از شمال به روسیه، از غرب به روسیه و جمهوری آذربایجان و از شرق به جمهوری‌های ترکمنستان و قزاقستان محدود می‌شود.
این دریا که گاهی بزرگترین دریاچه جهان و گاهی کوچک‌ترین دریای خودکفای کره زمین طبقه‌بندی می‌شود، بزرگترین پهنه آبی محصور در خشکی است.
طول آن حدود ۱۰۳۰ تا ۱۲۰۰ کیلومتر و عرض آن بین ۱۹۶ تا ۴۳۵ کیلومتر است.
سطح دریای خزر در حدود ۲۸ متر پائین‌تر از سطح دریاهای آزاد است.

نقش مهم دریای خزر و استان های ساحلی در مناسبات کشور های منطقه

دریای خزر و استان های ساحلی این دریا به دروازه های ارتباط و پیوند همه جانبه ،نقشی محوری در تعاملات اقتصادی، ژئوپلیتیکی و زیست‌محیطی منطقه ایفا می‌کند. این پهنه آبی که میان ایران، روسیه، ترکمنستان، قزاقستان و آذربایجان مشترک است، به‌ دلیل ذخایر انرژی، منابع شیلاتی و موقعیت استراتژیک در حوزه ی ترانزیت و تجارت بین‌المللی، همواره مورد توجه کشورهای ساحلی و حتی بازیگران بین‌المللی و فرا منطقه‌ای بوده است.
همچنین بایستی ‌تاکید کرد که دریای خزر پس از منطقه خلیج فارس و سیبری سومین منبع انرژی نفت و گاز جهان است که بر اساس اعلام سازمان انرژی جهانی مجموع ذخایر تاییدشده نفت‌خام و گاز طبیعی دریای خزر بالغ بر ۱۰۰ میلیارد بشکه نفت و ۱۲ تریلیون متر مکعب گاز تخمین زده شده است، ارقامی که به وضوح نشان می‌دهد دریای خزر افزون بر موقعیت ژئوپلیتیک، به لحاظ ذخایر نفت و گاز اهمیت زیادی برای کشورهای حاشیه دریای خزر دارد.
از سویی دیگر بر اساس مطالعات انجام شده در شرکت نفت خزر، ۴۶ ساختار کوچک و بزرگ نفتی در اعماق بین ۵۰۰ تا ۸۰۰ متر با ذخایر بالغ بر ۴۸ میلیارد بشکه نفت و گاز شناسایی شده است.

به باور کارشناسان مسائل بلوک بزرگ اقتصادی اوراسیا، کشورهای آسیای مرکزی در «کانون بیضی استراتژیک انرژی» که توسط اقتصاددانان و کارشناسان انرژی مطرح می‌شود، قرار دارند. این کانون خلیج‌فارس، بخش‌هایی از اوراسیا و همچنین آسیای میانه را در برمی‌گیرد، به همین دلیل زمینه بسیار خوبی برای همکاری میان ایران و کشورهای ساحلی دریای خزر و بویژه استان های ساحلی این دریای مهم وجود دارد.

به عبارت دیگر، ایران و به ‌نمایندگی از طرف ایران ، استان های گلستان ، مازندران و گیلان و علی الخصوص با محوریت گیلان در یک چهارراه ترانزیت جهانی قرار گرفته اند که از یک سو به شرق دور و از سوی دیگر به کشورهای مستقل مشترک‌المنافع (CIS) می‌رسد؛ همچنین از سوی دیگر به اروپا و آفریقا ارتباط مسیر دارد که این موقعیت ویژه در نقشه جهان می‌تواند کشور ما را و استان های گلستان ، مازندران و بویژه استان گیلان را از نظر حمل کالا و ترانزیت به یک قدرت جهانی و استان های تاثیرگذار در مناسبات منطقه ای و بین المللی تبدیل کند.

ایران و استان های ساحلی ایران در حاشیه دریای خزر علاوه بر ارتباطات دریایی، از ظرفیت ریلی خوبی هم برخوردار است به طوری که از چهار مسیر تعریف شده برای ترانزیت ریلی در جهان، سه مسیر از ایران و استان های ساحلی ایران در کناره خزر می‌گذرد.
مسیر اول از طریق اروپای غربی به سمت روسیه، قزاقستان و چین تعریف شد.

مسیر دوم از طریق اروپا به ترکیه، ایران، جنوب آسیا، جنوب چین و جنوب‌شرقی آسیا و مسیر سوم از اروپا به ترکیه، ایران، آسیای مرکزی و چین است.
مسیر چهارم نیز از شمال اروپا به روسیه، آسیای مرکزی، شمال ایران و خلیج‌فارس می‌گذرد.

همچنین جمهوری اسلامی ایران و استان های ساحلی خزر به تمام راه‌های حمل‌ونقلی اعم از دریا، جاده، ریل و آسمان دسترسی دارند. برآورد شده که اگر کشور به درآمد ترانزیت ۵۰ میلیون تن کالا دست پیدا کند، می‌تواند از درآمدهای نفت بی‌نیاز شود.

برنامه کشورهای حاشیه دریای خزر برای توسعه تجارت

کارشناسان اقتصادی دریای خزر معتقدند ،فرصت برای ارتقای همکاری‌های سودمند برای همه کشورها و استان های ساحلی خزر مهیا می باشد ؛ نعمت خوب دریای خزر در این دوران تبدیل به کانون همکاری‌های متنوع بین ۵ کشور ساحلی این دریا شده است.
امروزه نقش و جایگاه دریای خزر به عنوان یک منطقه بیسار مهم و استراتژیک در اقتصاد جهانی بسیار تأثیرگذار است.

به همین مناسبت برگزاری اجلاس‌ استانداران استان های ساحلی خزر متعاقب نشست سران و مقامات بلندپایه کشور های ساحلی خزر ، می تواند سطح مناسبات و همکاری های اقتصادی ، تجاری ، فرهنگی و… را بشدت ‏گسترش داده و همکاری‌های منطقه‌ای و تدوین رویکردهای مشترک را بیش از پیش فراهم خواهد کرد.
آنچه درباره مسائل دریای خزر و مناسبات مختلف وجود دارد بایستی توافقات حاصله در سطح سران و استان های ساحلی و دیگر سطوح اجرایی، عملیاتی شود تا ساکنان کشورهای ساحلی و بویژه استان های ساحلی دریای خزر در کشورهای ایران آذربایجان، روسیه، قزاقستان و ترکمنستان از امتیازات و فواید آن بهره‌مند شوند و همچنین مراودات و روند همزیستی مسالمت‌آمیز بیش از پیش گسترش یابد..