وضعیت حفاظت از جنگل‌های هیرکانی

یادداشت اختصاصی -سید محمد علوی: جنگل‌های هیرکانی، گنجینه‌ای طبیعی با قدمتی بیش از ۴۰ میلیون سال، در سال ۱۳۸۵ با شماره ثبت ۱۵۸۴ در فهرست میراث جهانی یونسکو به‌عنوان نخستین اثر طبیعی ایران ثبت شد. این اکوسیستم منحصربه‌فرد با وسعت ۵۵۰۰۰ کیلومتر مربع، میزبان ۱۵۰ گونه گیاهی، ۲۹۶ گونه پرنده و ۹۸ گونه پستاندار است که ۵۳٪ آن در گیلان، ۲۱٪ در گلستان و ۲۶٪ در مازندران قرار دارد. اما پرسش کلیدی این است: آیا پس از ثبت جهانی، حفاظت از این میراث مشترک ایران و آذربایجان بهبود یافته است؟

—

وضعیت فعلی حفاظت: آیا دستگاه‌های متولی به وظایف خود عمل می‌کنند؟
طبق قانون، سه نهاد محیط زیست، میراث فرهنگی و منابع طبیعی مسئول حفاظت از جنگل‌های هیرکانی هستند، اما در عمل:
تخریب و تصرف غیرقانونی: ساخت‌وسازهای غیرمجاز (ویلاها، جاده‌های جنگلی) و قطع درختان کهنسال ادامه دارد.
ضعف نظارت: یگان حفاظت به‌دلیل کمبود نیرو و امکانات (خودرو، تجهیزات پایش) قادر به کنترل کامل نیست.
تقسیم‌بندی نامشخص مسئولیت‌ها: موازی‌کاری بین دستگاه‌ها و نبود هماهنگی میان استان‌ها (گیلان، مازندران، گلستان).
عدم اجرای برنامه‌های مشترک با آذربایجان: اگرچه بخشی از جنگل‌های هیرکانی در جمهوری آذربایجان قرار دارد، همکاری مشترک در سطح بین‌المللی کمرنگ است.

مقایسه با آذربایجان: آیا همسایه شمالی بهتر عمل می‌کند؟
آذربایجان با ثبت بخشی از جنگل‌های هیرکانی در پارک ملی هیرکان، اقدامات مؤثری مانند:
– ایجاد پایگاه‌های تحقیقاتی بین‌المللی برای پایش گونه‌ها.
– جذب توریسم اکولوژیک با برنامه‌های منظم و کنترل‌شده.
۰ محدودیت شدید بر ساخت‌وساز در حریم جنگل.
این در حالی است که در ایران، حفاظت منفعلانه و واکنشی غالب است.

—

آیا ثبت جهانی تغییری ایجاد کرد؟
قبل از ثبت: جنگل‌های هیرکانی فاقد چارچوب قانونی بین‌المللی برای حفاظت بود.
پس از ثبت:
– افزایش مسئولیت دولت برای گزارش‌دهی به یونسکو.
– توجه رسانه‌ای و عمومی بیشتر به تخریب‌ها (مانند طرح‌های جاده‌سازی در جنگل ابر).
اما در عمل:
عدم تخصیص بودجه ویژه برای حفاظت پایدار.
– فقدان برنامه مدیریت یکپارچه بین استان‌ها.

—

وظایف مردم و دستگاه‌های متولی: چه باید کرد؟

۱. وظایف دستگاه‌ها:
محیط زیست: پایش مستمر گونه‌های در خطر، ایجاد پاسگاه‌های حفاظتی در نقاط حساس.
میراث فرهنگی: ثبت آثار طبیعی-تاریخی جنگل (مانند درختان کهنسال) به‌عنوان میراث ملی.
منابع طبیعی: مقابله با زمین‌خواری و قطع درختان با جریمه‌های سنگین.
استانداری‌ها: تشکیل کارگروه مشترک حفاظت از هیرکانی با حضور نمایندگان سه استان.
⁠
۲. وظایف مردم:
– گزارش تخریب‌ها به سامانه‌های نظارتی (مثل ۱۹۰ محیط زیست).
– مشارکت در NGOهای محیط زیستی (انجمن‌های مردمی حافظ جنگل).
– اجتناب از خرید زمین‌های جنگلی و ساخت‌وساز غیرمجاز.

۳. اقدامات فوری:
– تدوین برنامه مدیریت مشترک ایران و آذربایجان تحت نظر یونسکو.
– توسعه اکوتوریسم مسئولانه با مشارکت جوامع محلی.
– استفاده از فناوری (پایش ماهواره‌ای، دوربین‌های حفاظتی).

جمع‌بندی: جنگل‌های هیرکانی در خطر است

ثبت جهانی به‌تنهایی تضمینی برای حفاظت نیست. اگرچه این اقدام موجب افزایش توجه به ارزش هیرکانی شد، اما ضعف اجرایی، کمبود بودجه و نبود عزم جدی، تهدیدات را کاهش نداده است. ایران باید از تجربه آذربایجان بیاموزد و با تقویت همکاری‌های فرامرزی، جلب مشارکت مردم و نظارت دقیق، این میراث بی‌همتا را برای نسل‌های آینده حفظ کند. نابودی هیرکانی، خیانت به تاریخ طبیعی زمین است.