برای تحکیم و بسط روند اقتصاد دریا محور ، بایستی رو به دریا هم زندگی کرد

منطقه ی آزاد انزلی و دیگر ارکان ذیربط در بندر انزلی و گیلان،اقتصاد دریا محور و رابطه آنها با روند توسعه ی پایدار

علی کریمی پاشاکی ــ روزنامه نگار

( بخش اول)

قبل از انعقاد کلام لازم میدانم یادآوری کنم که ضرورت دارد تا در استان های ساحلی دریای خزر و بویژه استان گیلان از وجود
دکتر حق شناس ، بعنوان نماینده عالی دولت چهاردهم ، اقتصاد دان و مدیر باتجربه و کاربلد اجرایی برای استفاده از ظرفیت ها و پتانسیل های وجود دریای کاسپین در تمام عرصه های اقتصاد دریا محور و زندگی رو به دریا ، بیشترین استفاده ببرد.
این ظرفیت فوق العاده که تاکنون از آن استفاده حداقلی شده است را در فرآیند استفاده حداکثری قرار گیرد.

و اما تلاش برای زندگی رو به دریا بایستی به عادت تبدیل شود

برای اینکه بتوانیم اقتصاد آبی یا همان دریا محور اجرایی کنیم بایستی سبک زندگی رو به دریا را بخوبی رعایت کنیم.
ما با داشتن قابلیت های بالایی در حوزه ی اقتصاد دریا محور در کرانه های دریای خزر که حدود هزار کیلومتر در سه استان شمال کشور وسعت دارد، با کمال تأسف تاکنون بیشتر رو به خشکی زندگی کردیم و همچنین نزدیک به ۵ هزار کیلومتر مربع از ۴ استان ساحلی در جنوب کشور را عملاً کمترین بهره‌برداری را از آنها کرده‌ایم.

اقتصاد آبی یا دریا محور

اقتصاد دریا محور، که در ادبیات جهانی به‌عنوان اقتصاد آبی شناخته می‌شود، به معنای بهره‌برداری پایدار از منابع و پهنه‌های آبی از جمله اقیانوس‌ها، دریاها، دریاچه‌ها و جزایر برای دستیابی به رشد اقتصادی، ارتقای وضعیت معیشتی، ایجاد اشتغال و افزایش تولید ناخالص داخلی است.
این مفهوم فراتر از فعالیت‌هایی نظیر شیلات و گردشگری دریایی بوده و شامل توسعه و حمایت از صنایع مرتبط با آب و دریا می‌شود؛ صنایعی همچون حمل‌ونقل و ترانزیت دریایی، انرژی‌های تجدیدپذیر، آبزی‌پروری، بیوتکنولوژی دریایی، زیست‌هواشناسی، معدنکاری دریایی،‌داشتن اسکله های و پایانه لازم و مجهز به امکانات تخلیه و بارگیری در کوتاهترین زمان ممکن و موارد دیگر.

در دنیای کنونی بیش از گذشته توجه به اقتصاد دریا محور در تجارت بین الملل امری ضروری است و با توجه به پیشینه تاریخی ایران در عرصه دریا، توانمندی‌های فنی و سرمایه انسانی غنی، این حوزه می‌تواند بستری برای تقویت قدرت اقتصادی، سیاسی و نظامی کشور فراهم کند.
صاحب نظران معتقدند ،دستیابی به این اهداف مستلزم بهره‌گیری صحیح و مؤثر از نیروی انسانی، ابزار و تجهیزات مناسب، زیرساخت‌های قانونی کارآمد و برنامه‌ریزی دقیق است و تحقق این امر نیازمند عزم ملی و هماهنگی میان تمامی نهادها و دستگاه‌های ذیربط است.

در این نوشتار، تعاریف و مفاهیم مرتبط با اقتصاد دریا محور مورد بررسی قرار می گیرد و عوامل تاثیرگذار بر توسعه این نوع اقتصاد تشریح می‌شود. سپس، وضعیت کنونی و نقش ایران در بهره‌برداری از ظرفیت‌های دریایی تحلیل می‌شود. در نهایت نیز پیشنهاداتی برای استفاده بهینه از این موقعیت استراتژیک جهت تقویت اقتصاد کشور ارائه خواهد شد.

اقتصاد دریا محور چیست ؟
و نقش منطقه ی آزاد انزلی و اداره کل بندر و کشتیرانی بندر انزلی در این رابطه چگونه است ؟

استفاده بهینه و پایدار از منابع و زیستگاه‌های آبی از جمله اقیانوس‌ها، دریاها، دریاچه‌ها، سواحل و جزایر، به‌عنوان رویکردی برای رشد اقتصادی، بهبود معیشت و ایجاد فرصت‌های شغلی، در سطح جهانی تحت عنوان اقتصاد آبی (blue economy) یا اقتصاد مبتنی بر دریا شناخته می‌شود.
فعالیت‌های اقتصادی مبتنی بر دریا و سواحل (اقتصاد دربا محور) با استفاده پایدار از ظرفیت‌های منابع آبی نظیر اقیانوس‌ها، دریاها،دریاچه‌ها، آبراه‌ها و تالاب‌ها می‌تواند به افزایش تولید، ایجاد اشتغال و بهبود معیشت کمک کرده و مسیر توسعه کشورها را هموارتر کند.
ارتباط مستقیمی میان دسترسی دریایی کشورها و سطح پیشرفت اقتصادی و اجتماعی آن‌ها وجود دارد. کشورهایی که سطح توسعه‌یافتگی بیشتری برخوردارند، همواره به پهنه‌های آبی متصل هستند. با این حال، دسترسی به اقیانوس ها ،دریاها و آبراه‌ها و…علت اصلی توسعه نیست اما می‌تواند نقش تسهیل‌کننده‌ای در رشد اقتصادی ایفا کند.

درحال‌حاضر بیش از ۹۰ درصد از تجارت جهانی از طریق حمل‌ونقل دریایی انجام می‌شود.
بنادر نیز علاوه بر نقش محوری در حمل‌ونقل، تأثیر مهمی در مدیریت زنجیره تأمین داشته و سهم قابل‌توجهی در توسعه داخلی و خارجی کشورهای درحال‌توسعه و توسعه‌یافته دارند.

توسعه دریامحور و اقتصاد آبی در ایران اخیراً بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته و در برنامه هفتم توسعه نیز به اهمیت آن اشاره شده است.
منطقه ی آزاد انزلی نیز با توجه به در حال تکمیل بودن زیر ساخت های مرتبط با اسکله و ترانزیت و دریانوردی به همراه اسکله قدیمی بندر انزلی می توانند در حوزه‌های مختلف در فرآیند اقتصاد دریا محور نقش آفرینی قابل توجهی داشته باشند.

سهم کشور های مختلف در اقتصاد دریا محور

در میان ۴۴ کشور محصور در خشکی، ۲۰ درصد از آنها جزء کشورهای توسعه‌یافته محسوب می‌شوند که همگی در اروپا قرار دارند. از میان این کشورها، تنها لیختن‌اشتاین به‌عنوان یک کشور محصور دوگانه در خشکی شناخته می‌شود، درحالی‌که سایر کشورهای اروپایی با یک واسطه به دریا دسترسی دارند. در قاره آفریقا نیز ۳۸ کشور از میان ۵۴ کشور این قاره، ساحلی یا جزیره‌ای هستند.

بیش از ۹۰ درصد واردات و صادرات آفریقا از طریق دریا انجام می‌شود، به همین دلیل این قاره وابستگی شدیدی به مسیرهای آبی دارد.
در حال حاضر، حدود ۳۰ درصد تولید ناخالص داخلی کشورهای توسعه‌یافته از ظرفیت‌های مرتبط با دریا تأمین می‌شود. برخی کشورها حتی نیمی از تولید ناخالص داخلی خود را از این طریق به دست می‌آورند.

بنابراین بهره‌گیری از پتانسیل‌های دریایی و سواحل می‌تواند نقش کلیدی در تسهیل مسیر دستیابی به توسعه اقتصادی ایفا کند.
در حال حاضر، ارزش اقتصاد دریامحور در سطح جهان سالانه بیش از هزار میلیارد دلار تخمین زده شده است، در حالی که سهم ایران از این رقم حدود یک درصد است. با توجه به این آمارها، به نظر می‌رسد که هنوز فاصله معنادار و قابل‌توجهی با تحقق یک چشم‌انداز مطلوب در این زمینه وجود دارد.

عناصر تعیین کننده و کلیدی اقتصاد دریا محور در ایران

توسعه خوشه‌های صنعتی و بنادر بازرگانی و تجاری از عناصر محوری اقتصاد مبتنی بر دریا به شمار می‌آیند که تقویت آن‌ها مستقیماً به افزایش رشد و پیشرفت اقتصادی کمک می‌کند. نزدیکی به پهنه‌های آبی این امکان را برای کشورها فراهم می‌سازد تا صنایع صادرات‌محور ایجاد کنند، زیرا مجاورت با خطوط حمل‌ونقل، جابه‌جایی مواد اولیه، کالاهای واسطه‌ای و محصولات نهایی را تسهیل می‌کند.
به‌طور کلی، مناطق ساحلی در زنجیره‌های تأمین جهانی نقش اساسی ایفا می‌کنند و با توجه به ظرفیت بالای شان برای مشارکت در زنجیره‌های ارزش جهانی، می‌توانند به عنوان محرکی برای توسعه منطقه‌ای عمل کنند.
وجود ظرفیت‌هایی مانند حدود ۵۸۰۰ کیلومتر مرز دریایی ایران، دسترسی کشور به آب‌های اقیانوسی و هم‌جواری هفت استان در جنوب و شمال کشور با سواحل، فرصتی کم‌نظیر در ابعاد اقتصادی، سیاسی و اجتماعی ایران ایجاد کرده است.
با این حال، این توانمندی‌ها تاکنون نقش قابل توجهی در توسعه کشور ما ایفا نکرده و سهم اقتصاد دریا در تولید ناخالص ملی بسیار محدود است.

چرایی اهمیت توسعه اقتصاد دریایی ؟

توسعه اقتصاد دریا محور از جنبه‌های مختلف حائز اهمیت است. از یک سو، توسعه اقتصاد دریا محور موجب استقرار جمعیت در استان‌های ساحلی و جزیره‌ای شده و امنیت پایدار ایجاد می‌کند. از سوی دیگر، با تقویت اشتغال پایدار و متوازن در مناطق مرزی، از فعالیت‌های غیر مولدی مانند قاچاق کالا و ارز جلوگیری می‌شود.
همچنین، متنوع‌ سازی منابع تأمین آب شرب، منابع غذایی مبتنی بر مصرف آبزیان و تولید انرژی پاک می‌تواند به افزایش تاب‌ آوری اقتصادی در مواجهه با بحران‌هایی نظیر کم‌آبی، کمبود کالاهای اساسی و ناترازی انرژی بینجامد.
کارشناسان اقتصادی باور دارند ،توسعه حمل‌ونقل دریایی نیز عاملی تأثیرگذار در تقویت توان تجاری کشور است و امکان ایجاد همکاری‌های دو یا چندجانبه اقتصادی با شرکای هدف را میسر می‌سازد.
علاوه بر این، چنین توسعه‌ای به پیشبرد خط‌مشی‌های ترسیم‌شده در محوریت‌بخشی به اقتصاد دریا و استفاده از آن به‌عنوان محرکی برای پیشرفت کشور کمک خواهد کرد.
با وجود اهمیت بالای اقتصاد دریا محور، به نظر می رسد ،نظام برنامه‌ریزی کشور هنوز فاقد اولویت‌بندی مشخص در حوزه فعالیت‌های مرتبط با این بخش است. به بیان دیگر، تقدم و تأخر رشته‌های اقتصادی مرتبط با اقتصاد دریا محور که باید در دستور کار دولت ها قرار گیرد، تعیین نشده است.

تاثیر اقتصاد دریا محور بر توسعه اقتصادی

برخی اقتصاد دانان، در نظریه رشد نامتعادل معتقدند که هیچ کشور در حال توسعه‌ای به حدی از منابع و سرمایه کافی برخوردار نیست که بتواند به طور همزمان در تمام بخش‌های اقتصادی سرمایه‌گذاری کند. آنان معتقدند سرمایه‌گذاری باید به صورت هدفمند و در بخش‌ها یا صنایع منتخب انجام شود.

در این رویکرد، منافع حاصل از سرمایه‌گذاری در صنایع و بخش‌هایی که بیشترین سود اقتصادی-اجتماعی را تولید می‌کنند می‌تواند منابع لازم برای پیشبرد توسعه در سایر بخش‌ها را فراهم آورد. بنابراین، اقتصاد به شکلی نظام‌مند و تدریجی پیشرفت خواهد کرد. از این رو، اولویت باید به سرمایه‌گذاری در بخش‌هایی اختصاص یابد که ارتباطات قوی‌تری با سایر بخش‌ها دارند، به ویژه از نظر پیوندهای پسین و پیشین.
در این چارچوب، توسعه اقتصادی مبتنی بر دریا نیز از پتانسیل خاصی برخوردار است.
فرصت‌ها و ظرفیت‌های نهفته در بخش دریایی به میزانی چشمگیر هستند که می‌توانند به عنوان موتور محرک رشد در سایر بخش‌های اقتصادی عمل کنند.
به عبارتی دیگر، توسعه دریامحور باعث می‌شود که از یک سو منافع درآمدی قابل توجهی از طریق گسترش انواع فعالیت‌های مربوط به دریا برای کشورها فراهم شود، و از سوی دیگر با توجه به تعاملات متقابل آن با سایر بخش‌ها، موجب پیشرفت و شکوفایی دیگر صنایع و بخش‌های اقتصادی نیز گردد.

بخش های اصلی اقتصاد دریا کدامند؟

صاحب نظران باورمندند که اقتصاد دریا به دو بخش اصلی تقسیم می‌شود:

ــ اقتصاد دریایی ـ آبی
ــ اقتصاد ساحلی.

اقتصاد دریایی ـ آبی شامل فعالیت‌هایی است که به صورت مستقیم یا غیرمستقیم، وابسته به منابع حاصل از اقیانوس‌ها، دریاها و دریاچه‌های بزرگ هستند.در مقابل، اقتصاد ساحلی به فعالیت‌هایی اشاره دارد که در مناطق ساحلی انجام می‌شوند.
صنایع فعال در بخش اقتصاد دریایی ـ آبی در جهان شامل صید آبزیان، فرآوری غذاهای دریایی، حمل‌ونقل دریایی، ساخت و تعمیر کشتی، استخراج نفت و گاز از منابع دریایی و گردشگری دریایی هستند. علاوه بر این، برخی صنایع دریایی نوظهور نیز وارد عرصه شده‌اند که از جمله آن‌ها می‌توان به آبزی‌پروری دریایی، استخراج نفت و گاز از اعماق و فراتر از اعماق معمول، انرژی باد فراساحلی، استخراج معادن بستر دریا و بیوتکنولوژی دریایی اشاره کرد.

مهندسی و طراحی یک اقتصاد دریا محور

اقتصاد دانان و کارشناسان خبره اقتصادی با محوریت اقتصاد دریا محور می گویند ،با در نظر گرفتن تعاریف و گستره اقتصاد دریا و فعالیت‌های مرتبط با آن، می‌توان در چند مرحله نسبت به طراحی و اجرای طرح‌هایی برای پیشبرد اقتصاد دریایی اقدام کرد.

ادامه دارد ،،،،